Azərbaycan nefti 95 dolları keçdi – Hörmüz böhranı bazarı yenidən silkələyir
Dünya neft bazarında ABŞ–İran qarşıdurmasının yaratdığı yeni gərginlik qiymətləri yenidən yuxarı çəkib. “Azeri Light” markalı Azərbaycan neftinin qiyməti 95 dollar həddini keçib. Hörmüz boğazında gəmi hərəkətinin müharibədən əvvəlki səviyyənin cəmi bir neçə faizinə düşməsi isə bazarda “boğaz açıqdır, yoxsa bağlıdır?” sualından daha ciddi problem yaradıb: neftin normal və təhlükəsiz daşınması faktiki olaraq kəskin məhdudlaşıb.
xeberleraz.com Musavat.com-a istinadən xəbər verir ki, avqustun 11-də “Azeri Light” neftinin İtaliyanın Augusta limanında CIF qiyməti 1,23 dollar və ya 1,3 faiz artaraq barelə 95,16 dollara çatıb. Ceyhan limanında FOB qiyməti isə 1,37 dollar artaraq 92,32 dollar olub. Müqayisə üçün, Azərbaycan dövlət büdcəsində neftin orta illik qiyməti 65 dollar götürülüb. Beləliklə, hazırkı “Azeri Light” qiyməti büdcədə nəzərdə tutulan səviyyədən təxminən 30 dollar yüksəkdir.
Beynəlxalq birjalarda da əsas istiqamət yuxarıdır. Reuters-in avqustun 11-i səhər Asiya ticarəti üzrə son məlumatında Brent 88,09 dollar, ABŞ-ın WTI markalı nefti isə 82,52 dollar səviyyəsinə yüksəlib. Hər iki müqavilə bir gün əvvəl təxminən 5 faiz sıçrayış etmişdi və iyulun 31-dən bəri ən yüksək səviyyələrə yaxınlaşmışdı.
Burada Azərbaycan neftinin Brent-dən baha satılması təsadüfi deyil. “Azeri Light” aşağı kükürdlü, yüngül neft növüdür və emal keyfiyyətinə görə adətən benchmark markalara müəyyən premiumla satılır. Hazırkı şəraitdə keyfiyyətli və Hörmüzdən asılı olmayan tədarük mənbələrinin strateji əhəmiyyəti də yüksəlir. Bu isə Azərbaycan neftinin qiymət fərqini əlavə olaraq dəstəkləyə bilər.
Ən mühüm xəbər isə Hörmüz boğazından gəlib. Reuters-in Kpler gəmi izləmə məlumatlarına əsaslanan 11 avqust tarixli son hesabatına görə, bazar ertəsi Hörmüzdən cəmi 6 gəmi keçib. Son 10 günün orta göstəricisi 11 gəmi idi. Müharibədən əvvəl isə boğazdan gündə adətən 130–140 gəmi keçirdi. Yəni hazırkı hərəkət normal dövrün təxminən 4–5 faizi həddindədir.
Bu səbəbdən Hörmüzü hüquqi və texniki mənada “tam bağlıdır” adlandırmaq dəqiq olmaz — müəyyən gəmilər hələ də keçir. Amma kommersiya və enerji daşımaları baxımından boğaz faktiki olaraq iflic vəziyyətinə yaxınlaşıb. Reuters daha əvvəl İranın boğazdakı hərəkətin böyük hissəsini dayandırdığını, ABŞ-ın isə İranla əlaqəli liman və gəmiçiliyə blokadanı davam etdirdiyini bildirmişdi.
Məsələni dünya iqtisadiyyatı üçün təhlükəli edən rəqəm budur: müharibədən əvvəl dünya neft istehlakının təxminən beşdə birinə bərabər həcmdə neft Hörmüzdən keçirdi. Buna görə bazar sadəcə real olaraq daşınmayan neftin qiymətini deyil, sabah daşınmaya biləcək milyonlarla barelin riskini də qiymətə əlavə edir.
ABŞ–İran danışıqlarında yaranan yeni dalan da bu “geosiyasi əlavəni” böyüdür. Prezident Donald Tramp İranın təzminat tələbinə cavab olaraq öz növbəsində Tehrandan ABŞ vətəndaşları və hərbçiləri ilə bağlı kompensasiya tələb edib. Reuters bunu Hörmüzün açılması ilə bağlı danışıqları daha da mürəkkəbləşdirə biləcək ritorik eskalasiya kimi qiymətləndirir.
Başqa sözlə, hazırda bir barrel Brent neftinin qiymətində yalnız tələb və təklif deyil, Hörmüz riskinin qiyməti də var.
Neft hara qədər bahalaşa bilər?
Bazarda iki əsas ssenari görünür.
Birinci ssenari ABŞ və İran arasında razılaşmanın əldə olunması və Hörmüzdən normal gəmi hərəkətinin bərpasıdır. Bu halda hazırkı geosiyasi risk əlavəsinin bir hissəsi çox sürətlə qiymətdən çıxa bilər. Goldman Sachs-ın son qiymətləndirməsində razılaşma və ya yeni böyük eskalasiya olmayacağı müddətdə Brent üçün 80–90 dollar diapazonu əsas zona kimi göstərilirdi.
İkinci ssenari qarşıdurmanın uzanmasıdır. Reuters-ə danışan IG analitiki Toni Sikamore hazırkı ABŞ–İran qarşıdurmasının davam etdiyi müddətdə neft bazarının 75–95 dollar arasında çox dəyişkən qala biləcəyini deyir.
Lakin Hörmüzdə indiki son dərəcə aşağı tranzit uzun müddət davam edər və enerji infrastrukturu üzərinə hücumlar genişlənərsə, 100 dollar həddi yenidən gündəmə gələ bilər. Goldman Sachs daha əvvəl davamlı ixrac pozuntusu ssenarisində Brent-in 2026-cı ilin sonlarına doğru 110 dollardan yuxarı orta qiymətə çata biləcəyini, çox ağır və uzunmüddətli Hörmüz böhranında isə risklərin bundan da böyük olduğunu hesablamışdı. Bu, baza proqnozu deyil, ağır eskalasiya ssenarisidir.
Hazırda isə bazarın reaksiyası maraqlıdır: Hörmüzdən gündə cəmi 6 gəminin keçməsinə baxmayaraq Brent 100–120 dollar deyil, 88 dollar ətrafındadır. Bunun əsas səbəbi bazarın hələ də siyasi razılaşma ehtimalını tam silməməsi, digər istehsal mənbələri, ehtiyatlar və tələbin yüksək qiymətlərə reaksiyasıdır. Buna görə hər yeni Vaşinqton və Tehran açıqlaması neft birjasında bir neçə dollar həcmində hərəkət yarada bilir.
Azərbaycan üçün isə hazırkı mənzərənin ayrıca iqtisadi tərəfi var: 95,16 dollarlıq “Azeri Light” büdcə qiymətindən təxminən 46 faiz yüksəkdir. Bu səviyyənin davamlı olması neft ixrac gəlirlərini və dövlətin valyuta daxilolmalarını artıran amildir. Bununla belə, uzunmüddətli Yaxın Şərq böhranı dünya iqtisadiyyatını zəiflədərsə, sonrakı mərhələdə neftə tələbi aşağı sala bilər. Ona görə yüksək qiymət özü də sonsuz yüksəlişin qarşısını alan amilə çevrilir.
Qızıl da qalxır – amma neft hazırda daha aqressivdir
Geosiyasi gərginliyin digər qalibi qızıldır. Reuters-in avqustun 11-də açıqladığı son bazar göstəricisinə görə, spot qızıl 0,33 faiz bahalaşaraq bir unsiya üçün 4 402,52 dollara yüksəlib.
Burada neftlə qızılın reaksiyası fərqlənir. Qızıl ABŞ–İran gərginliyindən “təhlükəsiz liman” kimi faydalanır. Neft isə Hörmüzdə fiziki tədarük problemi olduğuna görə daha sərt reaksiya verir: Brent bir gündə təxminən 5 faiz sıçradığı halda qızılın son hərəkəti daha ölçülüdür. Üstəlik, bahalı neft inflyasiyanı artırır və ABŞ-da faizlərin yüksək qalması ehtimalını gücləndirir; yüksək faizlər isə müəyyən mərhələdə qızılın yüksəlişini məhdudlaşdıra bilər. Buna görə hazırkı böhranda qızıl qorxuya, neft isə həm qorxuya, həm də real təchizat riskinə qiymət qoyur.
Qısa nəticə: “Azeri Light” – 95,16 dollar, Brent – təxminən 88,09 dollar, WTI – 82,52 dollar, qızıl – 4 402,52 dollar/unsiya. Hazırda bütün bazarın əsas açarı Hörmüzdür. Boğazda normal gəmi hərəkəti bərpa olunarsa neftdə ciddi geri çəkilmə mümkündür; indiki faktiki iflic vəziyyəti uzanarsa isə 100 dollar həddi yenidən real gündəmə çevriləcək.