Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərində yeni mərhələ: emosional həmrəylikdən institusional tərəfdaşlığa
Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri ortaq tarix, dil, mədəniyyət, etnik yaxınlıq və qarşılıqlı siyasi dəstək üzərində formalaşmış, zaman keçdikcə regional və beynəlxalq əhəmiyyət daşıyan strateji tərəfdaşlığa çevrilib. “Bir millət, iki dövlət” prinsipi bu münasibətlərin ideoloji və mənəvi əsasını təşkil etməklə yanaşı, hər iki cəmiyyətin qarşılıqlı gözləntilərinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bununla belə, dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığı yalnız tarixi bağlılıq və ictimai rəğbətlə təmin edilə bilməz. Onların möhkəmliyi həm də institusional mexanizmlərin səmərəliliyindən, siyasi qərarların ardıcıllığından, qarşılıqlı maraqların düzgün anlaşılmasından və fikir ayrılıqlarının idarə olunması qabiliyyətindən asılıdır.
Son dövrlərdə Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri ətrafında müşahidə olunan siyasi müzakirələr, ictimai həssaslıq və qarşılıqlı gözləntilər bu tərəfdaşlığın mövcud modelinə daha dərindən nəzər salmağı zəruri edir. Ayrı-ayrı məsələlərin geniş ictimai mübahisələrə çevrilməsi göstərir ki, münasibətlərin gücü ilə yanaşı, onların həssas nöqtələri də mövcuddur. Belə bir şəraitdə əsas məqsəd tərəflərdən birini günahlandırmaq deyil, münasibətlərin hansı prinsiplər əsasında daha dayanıqlı və proqnozlaşdırıla bilən hala gətirilə biləcəyini müəyyənləşdirməkdir.
Bu baxımdan, mövcud gərginlik yalnız aradan qaldırılmalı olan problem kimi deyil, Azərbaycan və Türkiyənin strateji tərəfdaşlığını yeni institusional mərhələyə daşımaq üçün bir imkan kimi də qiymətləndirilə bilər.
Strateji tərəfdaşlığın emosional əsasları və institusional məhdudiyyətləri
Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin ən böyük üstünlüklərindən biri xalqlar arasında mövcud olan səmimi yaxınlıqdır. Lakin bu yaxınlıq bəzən dövlətlərarası münasibətlərin təhlilində emosional yanaşmanın üstünlük qazanmasına səbəb olur. Tarixi qardaşlıq, ortaq mədəniyyət və qarşılıqlı mənəvi dəstək siyasi qərarların qiymətləndirilməsində mühüm amillər olsa da, dövlətlərin bütün məsələlərdə eyni mövqedən çıxış edəcəyinə zəmanət vermir.
Hər bir dövlətin xarici siyasəti öz təhlükəsizlik ehtiyacları, iqtisadi maraqları, daxili siyasi dinamikası və beynəlxalq öhdəlikləri əsasında formalaşır. Buna görə də Azərbaycan və Türkiyə arasında strateji yaxınlığın mövcudluğu bütün regional və beynəlxalq məsələlərdə maraqların tam üst-üstə düşməsi kimi başa düşülməməlidir. Əksinə, həqiqi strateji tərəfdaşlıq maraqların fərqləndiyi məqamlarda belə dialoqu davam etdirmək, qarşılıqlı həssaslıqları nəzərə almaq və ortaq məxrəcə gəlmək bacarığı ilə ölçülür.
Əgər münasibətlərin əsas təminatı yalnız siyasi liderlərin şəxsi münasibətləri, ictimai emosiyalar və tarixi bağlılıq olarsa, müəyyən siyasi dəyişikliklər və ya fikir ayrılıqları zamanı həssaslıq arta bilər. Bu səbəbdən strateji əməkdaşlığın daha dayanıqlı hüquqi və institusional əsaslar üzərində qurulması vacibdir.
Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərində növbəti mərhələnin əsas vəzifəsi mənəvi yaxınlığı zəiflətmək deyil, onu daha səmərəli idarəçilik, aydın öhdəliklər və davamlı əməkdaşlıq mexanizmləri ilə tamamlamaq olmalıdır. Qardaşlıq dövlətlərarası münasibətlərin başlanğıc nöqtəsidir; onun uzunömürlülüyünü isə məsuliyyətli siyasət və institusional etimad təmin edir.
Qarşılıqlı anlaşılmazlıqlar və üçüncü tərəflərin təsir ehtimalı
Azərbaycan və Türkiyə kimi strateji tərəfdaşlar arasında yaranan fikir ayrılıqları regional geosiyasi rəqabətdən kənarda nəzərdən keçirilə bilməz. Cənubi Qafqaz, Yaxın Şərq, Mərkəzi Asiya və enerji-kommunikasiya xətləri ətrafında maraqları olan müxtəlif beynəlxalq aktorlar mövcuddur. Bu aktorların bir qismi Ankara ilə Bakının əməkdaşlığının dərinləşməsində maraqlı olmaya bilər. Buna görə də iki ölkə arasında etimadın zəifləməsi regional güc balansına təsir göstərmək istəyən tərəflər üçün əlverişli şərait yarada bilər.
Bununla belə, hər bir fikir ayrılığını xarici müdaxilə və ya məqsədli şəkildə idarə olunan proses kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Belə nəticəyə gəlmək üçün konkret faktlar, kommunikasiya izləri və etibarlı sübutlar tələb olunur. Dövlətlərarası münasibətlərdə gərginlik bəzən xarici təsirlərdən, bəzən daxili siyasi hesablamalardan, bəzən də tərəflərin bir-birinin prioritetlərini düzgün anlamamasından qaynaqlana bilər. Bir neçə amilin eyni vaxtda təsir göstərməsi də mümkündür.
Əsas məsələ xarici təsir ehtimalını müzakirə etməkdən daha çox, münasibətləri belə təsirlərə qarşı dayanıqlı hala gətirməkdir. Bunun üçün rəsmi kommunikasiya kanalları gücləndirilməli, həssas məsələlər üzrə məsləhətləşmələr ictimai mübahisələr dərinləşməzdən əvvəl aparılmalı və yanlış məlumatların yayılmasına operativ reaksiya verilməlidir.
Azərbaycan və Türkiyə arasında siyasi və ictimai səviyyədə yaranan fikir ayrılıqlarının üçüncü tərəflərin müdaxiləsi üçün fürsətə çevrilməməsi yalnız ortaq maraqların mövcudluğu ilə deyil, həmin maraqları qorumaq üçün qurulmuş mexanizmlərlə mümkündür. Strateji tərəfdaşlığın həqiqi sınağı fikir ayrılıqlarının ümumiyyətlə baş verməməsi deyil, onların münasibətləri sarsıtmadan idarə olunmasıdır.
Azərbaycan tərəfinin Türkiyə ilə münasibətlər üzrə institusional fəaliyyətinin yenidən qiymətləndirilməsi
Azərbaycanın Türkiyə ilə münasibətlərinin inkişafı istiqamətində diplomatik nümayəndəliklər, diaspor strukturları, qeyri-hökumət təşkilatları, təhsil proqramları və müxtəlif ictimai platformalar vasitəsilə həyata keçirdiyi fəaliyyətin nəticələri ayrıca təhlilə ehtiyac duyur. Bu sahədə uzun illər ərzində görülmüş işlərin mövcudluğu özlüyündə onların strateji məqsədlərə nə dərəcədə xidmət etdiyini göstərmir. Əsas sual fəaliyyətlərin sayından çox, onların təsir gücü, davamlılığı və ölçülə bilən nəticələridir.
Əgər münasibətlərdə yaranan hər yeni həssaslıq geniş ictimai narazılığa səbəb olur və əvvəlki əməkdaşlıq təcrübəsi bu narazılıqların qarşısını almağa kifayət etmirsə, mövcud mexanizmlərin səmərəliliyi yenidən qiymətləndirilməlidir. Bu, görülmüş bütün işlərin uğursuz olduğunu söyləmək demək deyil. Daha düzgün yanaşma ayrı-ayrı fəaliyyətlərin hansı nəticələr verdiyini müəyyənləşdirmək, uğurlu təcrübələri qorumaq və təsirsiz mexanizmləri yeniləməkdir.
Azərbaycanın Türkiyə cəmiyyətini, siyasi institutlarını, ictimai rəyini və qərar qəbuletmə proseslərini daha dərindən öyrənməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə vahid siyasi və ictimai iradəyə malik, bütün məsələlərə eyni cür yanaşan monolit bir qurum deyil. Onun daxilində müxtəlif siyasi baxışlar, ictimai qruplar, ideoloji istiqamətlər, iqtisadi maraqlar və regional fərqlər mövcuddur. Bu mürəkkəbliyi nəzərə almadan qurulan kommunikasiya strategiyası çox zaman məhdud çevrələrin təsirindən kənara çıxa bilmir.
Azərbaycan tərəfinin məqsədi Türkiyədə yalnız müəyyən siyasi və ya ictimai dairələrlə münasibət qurmaq deyil, ölkənin müxtəlif institutları, peşəkar birlikləri, universitetləri, analitik mərkəzləri, iş dünyası və vətəndaş cəmiyyəti ilə uzunmüddətli əlaqələr yaratmaq olmalıdır. Bu yanaşma siyasi münasibətlərin konkret şəxslərdən və müvəqqəti gündəmlərdən asılılığını azaldaraq əməkdaşlığın daha geniş sosial əsaslara söykənməsinə imkan verə bilər.
Burada əsas institusional məsələ Azərbaycanın Türkiyə ilə münasibətlərdə öz strateji maraqlarını aydın müəyyənləşdirməsi və bu maraqları ardıcıl şəkildə ifadə etməsidir. Strateji tərəfdaşlıq tərəflərdən birinin digərinin bütün qərarlarını avtomatik dəstəkləməsi deyil; hər iki tərəfin öz mövqeyini əsaslandıra, qarşılıqlı hörmət çərçivəsində müzakirə edə və ortaq həll yolları tapa bilməsidir.
Türkiyə məzunları: parçalanmış şəbəkələrdən ortaq strateji resursa
Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərində kifayət qədər diqqət tələb edən istiqamətlərdən biri Türkiyədə təhsil almış azərbaycanlı məzunların potensialıdır. Bu insanlar iki ölkənin təhsil sistemləri, cəmiyyətləri, iş mühiti və institusional təcrübələri arasında əlaqə yarada bilən mühüm insan kapitalıdır. Lakin belə bir potensialın real strateji resursa çevrilməsi üçün məzunlarla iş sistemli, inklüziv və şəffaf şəkildə təşkil edilməlidir.
Məzun şəbəkələrinin zamanla müxtəlif peşəkar, ictimai, ideoloji və dini istiqamətlər üzrə formalaşması təbii prosesdir. Türkiyədə təhsil almış şəxslərin hamısının eyni dünyagörüşünə, siyasi mövqeyə və ya ictimai fəaliyyət modelinə malik olmasını gözləmək mümkün deyil. Problem müxtəlifliyin özündə deyil, əməkdaşlıq imkanlarının yalnız müəyyən çevrələrə açılması və digər məzunların ümumi fəaliyyət sistemindən kənarda qalması ehtimalındadır.
Əgər məzunlarla əlaqələr qurularkən peşəkarlıq, ixtisas, ictimai fayda və institusional etibarlılıqdan daha çox şəxsi yaxınlıq, ideoloji uyğunluq və ya dini mənsubiyyət ön plana çıxırsa, bu yanaşma uzunmüddətli perspektivdə şəbəkələrin parçalanmasına səbəb ola bilər. Belə bir riskin mövcudluğu konkret məlumatlarla araşdırılmalı, qiymətləndirmə isə fərziyyələrə deyil, şəffaf seçim meyarlarına və fəaliyyət nəticələrinə əsaslanmalıdır.
Dini inanc və ibadət forması insanın şəxsi hüquq və azadlıqlarının bir hissəsidir. Buna görə də məsələni insanların dini həyatına münasibət üzərindən deyil, dövlət və ictimai qurumlarla əməkdaşlıqda hansı meyarların tətbiq olunması üzərindən müzakirə etmək daha düzgündür. Heç bir şəxs dini baxışlarına görə avtomatik üstünlük əldə etməməli, eyni zamanda dini kimliyinə görə əsassız şəkildə kənarlaşdırılmamalıdır.
Türkiyə məzunları ilə işin səmərəliliyini artırmaq üçün vahid, lakin müxtəlifliyə açıq əməkdaşlıq platforması yaradıla bilər. Belə platforma məzunların peşəkar bacarıqlarını müəyyənləşdirməli, onların dövlət idarəçiliyi, iqtisadiyyat, elm, texnologiya, mədəniyyət və beynəlxalq münasibətlər sahələrindəki təcrübəsini əlaqələndirməli, konkret layihələr üzrə əməkdaşlıq imkanları təqdim etməlidir.
Bu prosesin əsas prinsipləri şəffaflıq, bərabər imkanlar, peşəkarlıq, hesabatlılıq və siyasi-ideoloji müxtəlifliyə hörmət olmalıdır. Məzunlar yalnız mərasimlərdə iştirak edən və ya böhran zamanı mövqe bildirməsi gözlənilən şəxslər kimi deyil, iki ölkə arasında uzunmüddətli bilik, təcrübə və ictimai etimad körpüsü yaradan strateji tərəfdaşlar kimi nəzərdən keçirilməlidirlər.
Dini həmrəylik və milli maraqlar: Türkiyənin regional siyasətində prioritetlər məsələsi
Türkiyənin xarici siyasəti uzun müddətdir milli təhlükəsizlik, regional təsir, tarixi əlaqələr, dini-mədəni yaxınlıq və iqtisadi maraqlar kimi müxtəlif amillərin qarşılıqlı təsiri şəraitində formalaşır. Bu amillər arasında tarazlığın necə qurulması isə ayrı-ayrı dövrlərdə dəyişə bilər. Xüsusilə Yaxın Şərqdəki münaqişələr Türkiyənin dini həmrəylik, regional liderlik və milli maraqlar arasında hansı seçimləri etdiyini müzakirə etmək üçün mühüm nümunələr təqdim edir.
Azərbaycan baxımından əsas məsələ Türkiyənin dini və ya mədəni kimliyinə münasibət bildirmək deyil, regional siyasətin türk xalqlarının təhlükəsizliyi, hüquqları və uzunmüddətli maraqları ilə necə uzlaşdığını qiymətləndirməkdir. Dini həmrəylik müəyyən şəraitdə humanitar yardım, siyasi dialoq və ictimai səfərbərlik üçün əhəmiyyətli vasitə ola bilər. Lakin o, konkret xalqların təhlükəsizliyinin qorunmasını, onların siyasi təmsilçiliyini və hüquqlarının müdafiəsini əvəz edə bilməz.
İraq və Suriya türkmənlərinin vəziyyəti bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu icmaların təhlükəsizlik, mədəni kimlik, ana dili, siyasi təmsilçilik və yaşayış məntəqələrinin qorunması ilə bağlı problemləri uzun illərdir regional siyasətin mühüm mövzularındandır. Türkiyənin həmin icmalarla tarixi və mədəni bağlılığı onun regional siyasətinə əlavə məsuliyyət və gözləntilər gətirir. Bununla belə, hər hansı konkret dövrdə atılmış addımların yetərli olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün təhlükəsizlik şəraiti, diplomatik imkanlar, yerli siyasi reallıqlar və əldə edilmiş nəticələr ayrıca araşdırılmalıdır.
Türkmən icmalarının müdafiəsi məsələsi yalnız dini mənsubiyyət çərçivəsində deyil, etnik və mədəni hüquqlar, təhlükəsizlik, siyasi iştirak və beynəlxalq hüquq prinsipləri əsasında da nəzərdən keçirilməlidir. Bu, dini həmrəyliyi inkar etmək deyil; onu daha geniş və əhatəli məsuliyyət anlayışı ilə tamamlamaqdır.
Türkiyənin regional siyasətində türk xalqlarının hüquq və təhlükəsizlik məsələlərinin daha sistemli yer alması türk dünyası daxilində etimadı gücləndirə bilər. Eyni zamanda, bu istiqamətdə real nəticələr əldə etmək üçün diplomatik koordinasiya, humanitar mexanizmlər, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq və yerli icmaların öz nümayəndələri ilə davamlı dialoq tələb olunur.
Azərbaycan–İsrail münasibətləri və strateji qərarların müstəqilliyi
Azərbaycanın İsraillə münasibətləri də Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıq kontekstində həssas mövzulardan biridir. Azərbaycan xarici siyasətini müxtəlif regional və beynəlxalq aktorlarla münasibətlərini nəzərə alaraq formalaşdırır. Enerji, müdafiə, texnologiya, təhlükəsizlik və diplomatik əməkdaşlıq kimi sahələrdə qurulan əlaqələr ölkənin milli maraqları çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.
Türkiyənin İsraillə münasibətlərinin müəyyən dövrlərdə kəskinləşməsi və ya normallaşması ilə Azərbaycanın həmin ölkə ilə əməkdaşlığı arasında avtomatik siyasi uyğunluq gözləmək real diplomatik yanaşma olmazdı. Dövlətlərin eyni regional hadisəyə fərqli münasibət göstərməsi onların strateji tərəfdaşlığını mütləq şəkildə şübhə altına almamalıdır.
Bununla belə, tərəflərin bir-birinin təhlükəsizlik həssaslıqlarını anlaması və regional böhranların ikitərəfli münasibətlərə mənfi təsirini azaltmaq üçün məsləhətləşmələr aparması vacibdir. Bu məqsədlə Türkiyə və Azərbaycan arasında regional böhranlara dair müntəzəm strateji dialoq mexanizmi yaradılması faydalı ola bilər.
Belə bir mexanizmin məqsədi tərəflərdən birinin digərinə xarici siyasətini diktə etməsi deyil, qərarların mümkün nəticələrinin əvvəlcədən müzakirə olunması, yanlış anlaşılmaların azaldılması və ortaq maraqların qorunması olmalıdır. Azərbaycanın xarici siyasət qərarlarının müstəqilliyi ilə Türkiyənin regional təhlükəsizlik narahatlıqları arasında tarazlıq yalnız qarşılıqlı hörmət və açıq dialoq vasitəsilə təmin edilə bilər.
Strateji tərəfdaşlığın gücü tərəflərin bütün beynəlxalq məsələlərdə eyni mövqeni tutmasında deyil, fərqli mövqelər mövcud olduqda belə bir-birinin qərarlarını anlamaq və münasibətləri ortaq maraqlar çərçivəsində davam etdirmək bacarığındadır.
Türk Dövlətləri Təşkilatı: simvolik birlikdən institusional gücə
Türk Dövlətləri Təşkilatı türk dövlətləri arasında siyasi dialoqun, iqtisadi əməkdaşlığın, nəqliyyat əlaqələrinin, mədəni mübadilənin və ortaq təşəbbüslərin inkişafı üçün mühüm platformadır. Lakin təşkilatın uzunmüddətli uğuru yalnız zirvə görüşlərinin keçirilməsi, birgə bəyanatların qəbul edilməsi və ortaq tarixi-mədəni kimliyin vurğulanması ilə ölçülə bilməz. Əsas meyar razılaşdırılmış qərarların icrası, üzv dövlətlər üçün yaradılan konkret faydalar və təşkilatın beynəlxalq münasibətlərdə institusional çəkisinin artmasıdır.
Türk dünyasının coğrafi genişliyi, iqtisadi potensialı və strateji mövqeyi təşkilat üçün ciddi imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, üzv dövlətlərin fərqli siyasi sistemləri, təhlükəsizlik prioritetləri, iqtisadi əlaqələri və böyük güclərlə münasibətləri vahid siyasətin formalaşdırılmasını mürəkkəbləşdirir. Rusiya, Çin, İran, Avropa İttifaqı və digər beynəlxalq aktorlarla münasibətlərdə yaranan fərqlər üzv dövlətlərin bütün məsələlər üzrə eyni mövqedə dayanmasını çətinləşdirə bilər.
Bu şəraitdə təşkilatın inkişafı üçün ideoloji uyğunluq axtarışından daha çox, konkret ortaq maraqlar əsasında işləyən institusional modelə ehtiyac var. İqtisadi inteqrasiya, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, nəqliyyat dəhlizlərinin əlaqələndirilməsi, rəqəmsal infrastruktur, təhsil proqramları, elmi əməkdaşlıq və fövqəladə vəziyyətlərə birgə reaksiya kimi sahələr təşkilatın real imkanlarını nümayiş etdirə bilər.
Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyətində dini və ideoloji amillərin peşəkar meyarları əvəz etməməsi də vacibdir. Türk dünyası dil, tarix və mədəniyyət baxımından yaxın olduğu qədər, dini təcrübə, ictimai quruluş və siyasi idarəçilik baxımından da müxtəlifdir. Bu müxtəlifliyin vahid kimlik anlayışı daxilində qorunması təşkilatın inklüzivliyini və beynəlxalq etibarlılığını gücləndirə bilər.
Təşkilatın fəaliyyətinə cəlb olunan şəxslərin və qurumların seçimi peşəkarlıq, səriştə, şəffaflıq və nəticəyönümlülük prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Hər hansı dini, siyasi və ya ideoloji çevrənin təşkilat daxilində qeyri-mütənasib təsir qazanması barədə iddialar isə ümumiləşdirilmiş mülahizələrlə deyil, konkret təyinatlar, qərarlar və fəaliyyət nəticələri əsasında araşdırılmalıdır.
Türk Dövlətləri Təşkilatının beynəlxalq çəkisinin artması üçün ortaq bəyanatlardan əlavə, icrası izlənilən qərarlar, ölçülə bilən hədəflər və institusional hesabatlılıq mexanizmləri gücləndirilməlidir. Təşkilatın uğuru bütün üzvlərin eyni siyasi mövqeyə gəlməsindən deyil, fərqli milli maraqları uzlaşdıraraq qarşılıqlı faydalı nəticələr əldə edə bilməsindən asılıdır.
Azərbaycan və Türkiyə arasında münasibətlərin yeni idarəçilik modelinə ehtiyac
Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin gələcək inkişafı üçün əsas istiqamətlərdən biri ikitərəfli əməkdaşlığın daha sistemli idarə olunmasıdır. Bu məqsədlə siyasi, diplomatik, iqtisadi, humanitar və ictimai əlaqələri bir-birindən təcrid olunmuş fəaliyyət sahələri kimi deyil, vahid strateji çərçivənin tərkib hissələri kimi nəzərdən keçirmək lazımdır.
İlk növbədə, ikitərəfli münasibətlərin müxtəlif istiqamətləri üzrə konkret məqsədləri, məsul qurumları, icra müddətlərini və qiymətləndirmə meyarlarını müəyyənləşdirən uzunmüddətli fəaliyyət çərçivəsi hazırlanmalıdır. Bu sənəd yalnız siyasi bəyanatlardan ibarət olmamalı, tərəflərin üzərinə götürdükləri öhdəliklərin icrasını izləməyə imkan verməlidir.
İkinci istiqamət böhranların idarə olunması mexanizmlərinin yaradılmasıdır. İctimai mübahisələr dərinləşdikdən sonra reaksiya vermək əvəzinə, həssas mövzular üzrə əvvəlcədən məsləhətləşmə aparmaq, dezinformasiyanın qarşısını almaq və rəsmi mövqeləri koordinasiya etmək üçün daimi kommunikasiya kanalları qurulmalıdır.
Üçüncü istiqamət insan kapitalına və institusional bilik mübadiləsinə investisiya qoyuluşudur. Türkiyə məzunları, tədqiqatçılar, diplomatlar, sahibkarlar, hüquqşünaslar, jurnalistlər və digər peşəkar qruplar arasında əməkdaşlıq daha geniş və inklüziv əsasda təşkil edilməlidir. Məqsəd yalnız mövcud əlaqələri saxlamaq deyil, yeni nəsil mütəxəssislərin ortaq strateji düşüncə və əməkdaşlıq mədəniyyəti formalaşdırmasına şərait yaratmaqdır.
Dördüncü istiqamət qarşılıqlı maraqların və fərqli mövqelərin açıq müzakirəsinə imkan verən siyasi mədəniyyətin inkişafıdır. Tərəfdaşlıq çərçivəsində tənqid düşmənçilik kimi qəbul edilməməli, fərqli mövqelər isə avtomatik olaraq sədaqətsizlik əlaməti sayılmamalıdır. Əksinə, əsaslandırılmış tənqid və şəffaf dialoq institusional etimadın inkişafına xidmət edə bilər.
Nəhayət, münasibətlərin qiymətləndirilməsində emosional göstəricilərdən daha çox konkret nəticələrə üstünlük verilməlidir. Birgə layihələrin sayı, icra səviyyəsi, iqtisadi fayda, akademik əməkdaşlığın nəticələri, məzun şəbəkələrinin fəallığı və ictimai etimadın dinamikası kimi göstəricilər əməkdaşlığın real vəziyyətini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.
Mövcud gərginlik: böhran, yoxsa yenilənmə imkanı?
Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərində yaranan hər bir gərginliyin avtomatik olaraq müsbət nəticə verəcəyini söyləmək olmaz. İdarə olunmayan böhranlar ictimai etimadı zəiflədə, yanlış təsəvvürləri dərinləşdirə və tərəflərin ortaq maraqlarına zərər vura bilər. Lakin böhranlar mövcud problemləri üzə çıxarmaq, institusional boşluqları müəyyənləşdirmək və uzun müddət təxirə salınmış islahatlara başlamaq üçün də imkan yarada bilər.
Bu baxımdan, hazırkı mərhələdə əsas sual hansı tərəfin haqlı olması ilə məhdudlaşmamalıdır. Daha mühüm məsələ belə vəziyyətlərin təkrar yaranmaması üçün hansı mexanizmlərin qurulacağıdır. Əgər tərəflər mövcud gərginlikdən nəticə çıxararaq diplomatik əlaqələri, ictimai kommunikasiyanı, məzunlarla işi və regional siyasət üzrə məsləhətləşmələri yeniləyə bilsələr, bu proses daha yetkin tərəfdaşlıq modelinə keçidi sürətləndirə bilər.
Belə bir keçid üçün hər iki tərəfin öz fəaliyyətini tənqidi qiymətləndirməsi vacibdir. Türkiyə Azərbaycanı yalnız tarixi və mədəni baxımdan yaxın tərəfdaş kimi deyil, müstəqil strateji maraqları və regional baxışı olan suveren dövlət kimi nəzərdən keçirməlidir. Azərbaycan isə Türkiyə ilə münasibətlərdə emosional yaxınlığı qorumaqla yanaşı, öz diplomatik, iqtisadi və institusional maraqlarını daha sistemli şəkildə ifadə etməli, əməkdaşlığın nəticələrini ölçməli və uzunmüddətli strategiya formalaşdırmalıdır.
Eyni zamanda, tərəflərdən heç biri münasibətlərin möhkəmliyini digərinin bütün qərarlarla razılaşması ilə ölçməməlidir. Etibarlı tərəfdaşlıq qarşılıqlı asılılıq və siyasi iradənin məhdudlaşdırılması deyil, ortaq məqsədlər naminə müstəqil qərarların uzlaşdırılmasıdır.
Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri tarixi yaxınlıq və ortaq milli kimlikdən güc alan, lakin gələcəkdə daha mürəkkəb regional və beynəlxalq sınaqlarla üzləşəcək strateji tərəfdaşlıqdır. Bu münasibətlərin davamlılığı yalnız xalqların bir-birinə bəslədiyi rəğbətlə deyil, həmin rəğbətin nə dərəcədə səmərəli siyasi, iqtisadi və institusional əməkdaşlığa çevrilməsi ilə müəyyən olunacaq.
Mövcud gərginliklər münasibətlərin zəifliyinin mütləq sübutu deyil, onların bəzi istiqamətlərində yenilənməyə ehtiyac olduğunun göstəricisi kimi də şərh edilə bilər. Bunun üçün Azərbaycan tərəfi Türkiyə ilə münasibətlər üzrə öz institusional fəaliyyətini, Türkiyə məzunları ilə əməkdaşlıq mexanizmlərini və strateji kommunikasiya imkanlarını yenidən qiymətləndirməli; Türkiyə tərəfi isə Azərbaycanın müstəqil milli maraqlarını və regional prioritetlərini daha dərindən nəzərə alan tərəfdaşlıq yanaşmasını gücləndirməlidir.
Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəyi də bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Türk dünyasının potensialı yalnız ortaq tarix və mədəniyyətlə məhdudlaşmır. Bu potensialın gerçəkləşməsi üçün iqtisadi əməkdaşlıq, təhlükəsizlik dialoqu, hüquqi uyğunlaşma, təhsil, elm, texnologiya və institusional etimad sahələrində konkret nəticələr əldə olunmalıdır. Dini və ideoloji fərqlər ortaq maraqları kölgədə qoymamalı, təşkilatın fəaliyyətində peşəkarlıq və qarşılıqlı hörmət əsas prinsip kimi qorunmalıdır.
“Bir millət, iki dövlət” ifadəsi yalnız mənəvi bağlılığı ifadə edən şüar olaraq qalmamalı, qarşılıqlı məsuliyyətin, siyasi yetkinliyin və institusional etimadın praktik modelinə çevrilməlidir. Bunun üçün Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri emosional həmrəyliyi qoruyaraq daha şəffaf, ölçülə bilən, hüquqi əsaslara söykənən və qarşılıqlı maraqları nəzərə alan yeni mərhələyə keçməlidir.
Həqiqi strateji birlik tərəflərin heç vaxt fikir ayrılığı yaşamaması deyil, fikir ayrılıqlarını ortaq gələcəyə zərər vermədən həll etmək bacarığıdır. Azərbaycan və Türkiyə bu yanaşmanı münasibətlərinin əsas prinsipinə çevirə bilsələr, mövcud çətinliklər iki ölkənin yaxınlaşmasını zəiflədən amildən daha yetkin və dayanıqlı tərəfdaşlığın formalaşmasına xidmət edən təcrübəyə çevrilə bilər.
Azərbaycan–Türkiyə birliyi emosional sədaqət və qarşılıqlı ənənəvi gözləntilər üzərində dayanmaqdan çıxaraq, hüquqi təminatları, şəffaflığı, institusional məsuliyyəti və ölçülə bilən strateji nəticələri olan bir əməkdaşlıq modelinə çevrilməlidir.
Səftər Rəhimli,
hüquq elmləri doktoru, dosent
